Geschiedenis van tennis

Zo oud als de mensheid

Oudheidkundige vondsten en schriftelijke overleveringen getuigen er van dat balspelen zo oud zijn als de menselijke beschavingen. De sporen naar het verre verleden zijn grotendeels uitgewist, maar men mag aannemen dat de balspelen die tijdens de Middeleeuwen beoefend werden, hun wortels vinden bij onder andere de oude Egyptenaren, Grieken en Romeinen.

Directe voorloper

In de 11e eeuw werd in Frankrijk een balspel gespeeld, dat vrijwel zeker als de directe voorloper van het moderne tennis kan worden beschouwd: het Jeu de Paume. Het wordt overigens heden ten dage nog steeds in diverse varianten gespeeld. Dit kaatsspel, waarbij een met haar gevulde bal met de palm van de hand geslagen werd, was aanvankelijk bij de geestelijkheid zeer geliefd, maar werd al spoedig het favoriete spel in adellijke kringen. Van Lodewijk X is bekend dat hij stierf aan een kou, opgelopen tijdens een partijtje Jeu de Paume in het Bois de Vincennes.

Verspreiding over Europa

In het begin van de vijftiende eeuw verspreidde het spel zich in twee varianten over geheel Europa, tot aan Sint Petersburg toe. De volksvariant werd zo populair, dat op een aantal plaatsen het spel verboden werd, vaak omdat de beoefening daarvan in de nauwe straten of tegen de muren van kerk of kerkhof hinderlijk was. De "rijke" variant, waarvan het hedendaagse tennis is afgeleid, werd beoefend in aparte gebouwen. Deze kaatsbanen werden vaak uitgebaat door kasteleins. De adel zorgde ervoor, dat zij over eigen banen beschikten. Zo bevond de oudste tennisbaan van Nederland, de caetsbaan van de Prins van Oranje, zich achter de Ridderzaal op het Binnenhof vanaf 1500 tot ongeveer 1650. Nu is op die plek een granieten plaquette aangebracht.

Racket rond 1500

Aanvankelijk werd het Jeu de Paume met de blote hand gespeeld, maar in de loop van de tijd werd van diverse soorten hulpmiddelen gebruik gemaakt. Eerst een handschoen, en later een soort slaghout. Erasmus schreef, dat het toch nobeler was met de blote hand te spelen. Maar de komst van het racket was niet tegen te houden. Je kon er gewoonweg veel harder mee slaan. De Hollanders waren fameuze racketmakers, want zij beheersten de techniek van het buigen van hout erg goed. Aan het eind van de vijftiende eeuw kwam men in de lage landen op het idee om schapendarmen te benutten als bespanning. Dit werden "ketsdarmen" genoemd (kaatsen - ketsen). Zo is dit later verbasterd tot kattendarmen. De Duitse hoogleraar Gillmeister gaat er van uit, dat hetwoord racket ook afkomstig is uit het vlaams-nederlands. Het is een re-kets, een voorwerp om de bal terug te kaatsen.

Populariteit

Rond 1600 was het tennis (Engeland), kaatsen (Holland), jeu de paume (Frankrijk) of giocco della racquetta (Italië), de populairste sport van Europa. In de Republiek der Verenigde Nederlanden waren er alleen al 110 kaatsbanen. Er waren ook varianten, die in parken op de harde stukken gespeeld werden. Aan het einde van de 17de eeuw verminderde de populariteit. De gegoede vaders vonden een tennisbaan niet meer de meest geschikte plek voor hun zonen, vanwege de vele ruzies om geld. Het woord wedstrijd betekent immers: een strijd om een wedde (is som geld). Menig baan werd omgebouwd tot theater, vanwege de fraaie akoestiek. De Franse revolutie, die nota bene op een tennisbaan begon, betekende bijna het einde van de tennissport in Europa.

Het woord ‘tennis’

De vroegste vermelding van het woord ‘tennis’ stamt uit 1399. De meest geloofwaardige theorie is dat het een afleiding is van het Franse ‘tenez’ (‘houd hem’). Je moest je tegenstander waarschuwen dat je opsloeg. De bal was in die tijd beduidend zwaarder dan de hedendaagse. Als je die tegen je hoofd kreeg, was het einde nabij. Nog steeds begint de opslag bij het Baskische pelote, dat een achterneef is van het tennis, met een waarschuwende kreet.

Merkwaardige telling

Hoewel het officiële bewijs nog niet geleverd is, gaat men er heden ten dage van uit dat de telling voortkomt uit het feit dat men altijd om geld speelde. Op een oude prent van Chrispijn van de Passe kan men de muntstukken nog zien liggen. Het was een echte wed-strijd.

De eenheid van getal in de late middeleeuwen was het getal zestig. Dit zien we nu nog steeds terug in de tijdrekening en de gradenboog. Ook de munteenheid bestond uit 60 ‘centen’. Het is logisch te veronderstellen, dat men om een ‘kwartje’ per punt speelde. En dat leidde tot de telling: 15 - 30 - 45 en tenslotte: spel. Van de 45 is de 5 weggesleten; in oude geschriften komt men de telling met 45 nog tegen.

Lawn Tennis

Na de uitvinding van het vulkaniseren van rubber was het mogelijk stuiterende rubber ballen te maken. Dit bracht de Engelse majoor Wingfield in 1873 op het idee een variant te ontwerpen dat op een grasveld gespeeld kon worden. Hij verzon merkwaardige spelregels en patenteerde het spel Sfairistikè gnaamd. Dit spel werd al snel populairder dan het ouderwetse tennis.

Wimbledon

Wingfields spel sloeg direct aan bij een aantal cricket- en crocketclubs, hoewel de spelregels op flinke kritiek konden rekenen. Elke club gaf er zijn eigen interpretatie aan, met als gevolg dat de afmetingen van het veld en de hoogte van het net overal verschilden. In 1877 werd voor de eerste keer het fameuze toernooi Wimbledon georganiseerd op de grasbanen van de All England Crocket Club. Nu, meer dan een eeuw later, is deze bakermat uitgegroeid tot het mekka van de ware tennisliefhebber.

Een van de meest beoefende sporten ter wereld

Tennis is aan een ware triomftocht begonnen over de gehele wereld met als belangrijkste exponenten Amerika, waar de bovenhandse service geïntroduceerd werd en Australië, waar de smash furore maakte. In de eerste jaren werd alleen 's zomers in de open lucht gespeeld, maar al snel werd ook op gravel en in latere jaren op beton, kunststof en dergelijke het gehele jaar door zowel buiten als binnen gespeeld.

Voor miljoenen mensen is tennis een ideale vorm van recreatie of wedstrijdsport. Geen middeleeuwer die voorzien zal hebben dat het Jeu de paume zich ooit nog eens zou ontwikkelen tot één van de meest beoefende sporten ter wereld.

Literatuur

Heeft yemant lust met bal of reket te spelen?" Tennis in Nederland tussen 1500 en 1800. Cees de Bondt. Hilversum, Verloren, 1993.
Tennis. A Cultural History". Heiner Gillmeister. Leicester University Press. 1997.
Jeu des Rois, Roi des Jeux" Le Jeu de Paume en France. Editions Musees Nationaux. 2001.